Spinnen als uiting van geluk, genot en plezier. Dat is hoe veel mensen denken over de betekenis achter het snorrende geluid van katten. Maar het is een misverstand dat katten enkel spinnen uit vreugde. Angst, stress of pijn kan ook een reden zijn.

Alle kattenbezitters kennen het spingedrag. Sommige katten spinnen nauwelijks, sommige heel veel. Bij Billy is het spinnen alleen voelbaar, bij andere katten overstemt het geluid de gesprekken van de eigenaren wel eens. Een kort toepasselijk stuk uit De brompot van bioloog en kattenmens Midas Dekkers. (Uit het boek Poes)

Zo oneerbiedig als het lijkt om je poes een machine te noemen, zo toepasselijk is het. Als je goed luistert, kun je de machine zelfs horen lopen. Hoe meer je poes liefheeft en lief wordt gehad, des te harder spint hij. Het is een verrukkelijk gehoord, goed geolied, een warm bad van geluid, besmettelijk geluk. Al wie oren heeft hij hore. (..) Met regelmatige halen zet je je poes aan, eerst voorzichtig over het kopje, dan steeds langer strijkend over de rug, tot heel de poes snort en bromt en gonst van alle liefde die hij daar vanbinnen maakt. La plus belle machine à
aimer. En dat je daar machinist van mag zijn.

De evolutie en communicatieve functie van het spinnen zijn heel direct en volledig in overeenstemming met wat uit onderzoek bekend is over andere soortgelijke, laagfrequente, communicatieve trillingen die verschillende zoogdieren gebruiken. De huidige theorie achter het ontstaan van het spinnen is dat het hoofdzakelijk een ritualisering is van niet-vocaal geluid dat gebruikt wordt voor lichamelijke communicatie tussen moeder en kind. Jonge katten beginnen met spinnen als ze een paar dagen oud zijn en doen het altijd als ze gezoogd worden. Ook moederpoezen spinnen tijdens het zogen; als contactgeluid tussen moeder en jong. Het spinnen is dus een vorm van sociaal gedrag.

De Dartmouth University deed fysiologisch onderzoek naar het spinnen en bevestigde dat het spinnen wordt opgewekt door snelle en regelmatige zenuwimpulsen die rechtstreeks vanuit het centrale zenuwstelsel naar de spieren van het middenrif en de stembanden worden gestuurd. Het gaat dus om zenuwtrekkingen, niet om gestuurde activiteit vanuit de hersenen.

Als katten ouder worden gebruiken ze het spinnen in geritualiseerde vorm: ze passen het toe in andere situaties dan waarin ze het gedrag van oorsprong vertonen; als ze geaaid worden, als hofmakerij, als teken van onderwerping of om leed te verzachten. Spinnen kan pijn stillen, zeggen wetenschappers.

De Siamese tweeling Frank en Louie werden twaalf jaar geleden geboren met één lichaam, twee gezichten, twee bekken, drie ogen en veel onzekerheid voor de toekomst. Normaal gesproken leven katten met meerdere gezichten slechts een tot vier dagen. Een Siamese tweeling is het gevolg van problemen tijdens de vroege celdeling in de baarmoeder.

Het is juist om die redenen (‘Pff, je denkt toch niet dat ik een nepmuis voor je ga halen als je die zojuist zelf hebt weggegooid?’) dat je niet anders kunt dan van katten houden. Ik ben een kattenmens. Ik moet lachen als mijn kat Billy opstaat als ik net lekker zit, vind het leuk om te zien hoe ze de hele dag niets doet en ik gooi uren met Beesies, Wuppies en Welpies terwijl zij me met medelijden aankijkt. Misschien is de afwijzing de reden van de aanbidding, een soort ‘Ik vind je leuk want ik kan je niet krijgen’. Billy speelt hard to get.

Tot begin deze week. In de verzameling speelgoed van mijn kat bevindt zich een balletje met een pantervelletje, gevuld met rijstkorrels, of althans, zo klinkt het. Het tijgervelletje is al eens afgescheurd geweest van het plastic balletje, maar omdat het Billy’s lievelingsspeeltje was, heb ik het laten repareren bij naaiatelier Mama. Inmiddels hangt het velletje weer half los. Dus binnenkort zal ik het voor de tweede maal in mijn tas stoppen om het mee te nemen richting naaimachine en terug. En dat gaat zeker gebeuren, want: sinds maandag apporteert Billy dit balletje. Apporteert.

‘Ap·por·te·ren -teerde, h geapporteerd (ve hond) het weggegooide terugbrengen’, zegt Van Dale. Ve hond Billy. Niet: Ve kat. Ik vind het aan de ene kant helemaal geweldig dat mijn kat dit kan (hij kan een trucje!), maar het voelt ergens ook niet goed. Billy was toch de baas? Ik moest toch rennen voor haar, niet andersom? Daarbij: als ik een trouwe apporteerder had willen hebben, had ik me wel aangesloten bij de andere groep, die van de hondenmensen. Nee, Billy, dit stelt me zwaar teleur. Een kat hoort niet te apporteren. Toch?

Stephen Budiansky, Amerikaans wetenschapsjournalist zegt in zijn boek Het karakter van katten dat katten een goed leervermogen hebben, dat ze in staat zijn problemen op te lossen, maar dat iedere diersoort ‘geneigd is zich in te spannen voor ander soort beloningen.’ Budiansky schrijft: ‘Honden werken graag voor een sociale beloning zoals aandacht en aangehaald worden, omdat dat tot hun fundamentele sociale structuur behoort. Ze leren gemakkelijk allerlei dingen als gaan liggen omdat dit voor honden natuurlijke vormen van onderwerpingsgedrag zijn tegenover hun sociale meerderen. (…) Katten daarentegen reageren slecht op een sociale bestraffing: die lokt alleen maar een defensieve houding of een vlucht uit; ze reageren slecht op problemen die geen directe beloning opleveren: dat leidt snel tot onverschilligheid; ze reageren slecht op ruimtelijke taken.’ De Amerikaan geeft aan dat leren een kwestie is van schranderheid, maar ook van temperament, persoonlijkheid en gedrag.

Naar mijn gevoel komt Billy het balletje alleen terugbrengen omdat ik het daarna opnieuw de kamer ingooi. Puur voor haar eigen plezier. Ik denk dat mijn belonende woorden (‘Goedzoooooo!’) niet zo veel indruk maken. Maar Stephen Budiansky is er van overtuigd dat katten het apporteren niet vertonen als spontaan of toevallig gedrag. En dat als je je kat iets wil aanleren, je bij gedrag dat enigzins lijkt op het uiteindelijk gewenste gedrag (het apporteren) je de kat dient te belonen. En daarbij: je moet je eisen heel geleidelijk verschuiven.

Als ik Budiansky’s woorden als waar aanneem, heb ik mijn kat waarschijnlijk onbewust iedere keer beloond als toevallig het balletje in haar buurt lag, zij achter het balletje aanhobbelde of als ze het balletje vastpakte. Ik heb haar immers nooit bewust getraind of beloond. Langzamerhand is ze wel het gedrag gaan vertonen van het apporteren. En vindt ze het nu wel degelijk fijn om positief beloond en aangehaald te worden. Billy, het apporteren is dan misschien niet zo des kats, ik gooi nog wel een keer hoor.

De neus

In de neus van een kat zitten 17 miljoen zenuwcellen. Dat is vier keer zo veel als bij een mens. De neus is vooral afgestemd op stikstof omdat deze stof zich in rottend voedsel bevindt. Hierdoor is de kat ook goed in staat om voedsel te beoordelen op eetbaarheid. Een kat bezit ongeveer 500 smaakpapillen, terwijl een mens er ruim 9000 bezit. Katten laten zich dan ook voornamelijk leiden door geuren. Bij de keuze van een seksuele partner is de geur beslissend. Ook bij het kiezen van eten. Katten die verkouden zijn weigeren voer niet omdat ze geen honger hebben, maar omdat ze het niet kunnen ruiken. Om de kat dan toch te laten eten is een sterkere geur nodig, bijvoorbeeld gerookte bokking of gebakken lever.

Orgaan van Jacobson

De reuk- en smaakorganen zijn nauw met elkaar verbonden doordat de neusholte (a) uitkomt in de bek (b). Cellen in het reukepitheel (c) ‘proeven’ zwevende stoffen in de lucht en zenden prikkels naar het reukcentrum in de hersenen (d). Smaakpapillen op de tong (e) reageren op stoffen in het voedsel. Ook deze prikkels gaan naar het reukcentrum (d). Door het verhemelte (gele stukje) loopt een kanaal naar het Orgaan van Jacobson (f). Dit orgaan is bezet met reukgevoelige cellen, die in verbinding staan met centra in de hypothalamus (g). De hypothalamus is van belang voor het seksueel gedrag en de eetlust. Vanuit daar volgt een handeling van de kat. Eten of niet eten. Bespringen of niet.

Flemen

Als een kattenneus overmatig wordt geprikkeld, fleemt de kat: hij opent de bek en trekt het aroma scherp naar binnen. Hierbij zijn de neusvleugels gesloten en gaan de gaten van het Orgaan van Jacobson openstaan. Geurmoleculen in de lucht worden opgevangen op de tong. De tong duwt deze moleculen tegen de opening van het Orgaan van Jacobson. De kat rekt de hals, opent de bek en krult de bovenlip op in een grijns. Wilde katachtigen vertonen hetzelfde gedrag.

door Jana van de Ven

Veel slaap

Katten hebben maar weinig tijd nodig om actief te zijn: 10% van de dag. 87% van de dag brengen ze slapend of rustend door. Dat is maar liefst ruim twintig uur. Die twintig uur spreiden ze over een etmaal. Wetenschappers hebben onderzocht hoe het komt dat deze dieren zo veel rusten.

Lichaamsbouw

Alle katachtigen slapen veel. Dat komt omdat hun lichaamsbouw en fysiologie is ingesteld op korte acties. Deze dieren hebben geen uithoudingsvermogen voor een langere tijd nodig, maar ze moeten zich in een korte tijd intensief kunnen inspannen. Ze gebruiken hun energie efficiënt. Door de inspanning is de lichaamstemperatuur tijdelijk verhoogd. Tijdens de slaap daalt de lichaamstemperatuur weer. En daarbij: na een flinke jachtpartij moet de batterij weer worden opgeladen. Ook huiskatten vallen na het spelen vaak in slaap. Ze hebben de genen van hun jagende voorouders nog steeds in hun DNA zitten.

Spijsvertering

Na het eten gaan katten zich eerst wassen om vervolgens te gaan slapen. Het is bewezen dat rust bij katten bevorderlijk is voor de spijsvertering. Katachtigen (carnivoren) eten calorierijk voedsel (vlees) en hebben dus minder tijd nodig voor het zoeken naar eten dan herbivoren. Daarnaast is het zo dat carnivoren een kort spijsverteringskanaal hebben, omdat ze eiwitrijk voedsel eten en het kost minder tijd om eiwitrijk voedsel naar lichaamseigen materiaal om te zetten. De eetlust is dus voor lange tijd gestild en daardoor hebben ze meer tijd om te slapen. Gewoon, omdat het kan!

Slaaphoudingen

Katten hebben verschillende slaaphoudingen: opgerold, languit liggend op de buik, op de rug of in een sfinxhouding. De houding hangt af van onder andere de buitentemperatuur en de diepte van de slaap. Als een kat in een diepe slaap verkeert, dan moeten zijn spieren volledig kunnen ontspannen en daarom liggen ze vaak op hun zij. Voor een kort dutje kiezen ze vaak voor de sfinxhouding. Maar als katten in actie moeten komen, staan ze in één seconde weer naast hun mandje. Dat duurt bij mensen toch meestal langer.

Verwijsbriefje dierenarts

De Gedragskliniek voor Dieren is onderdeel van de faculteit diergeneeskunde van de Universiteit Utrecht. De gedragskliniek is niet bedoeld voor opvoedingsproblemen met het huisdier. Cliënten moeten complexe gedragsproblemen hebben, zoals pathologische angst of agressie of verenplukken bij vogels. Voor een behandeling in de kliniek is een verwijsbriefje van de dierenarts nodig.

Gedragstherapeut in de omgeving

Specialisten kijken eerst of er een fysieke verklaring is voor het afwijkende gedrag. Als er geen medische verklaring is, bekijken de therapeuten het dier en de relatie tussen mens en dier. Ook worden foto’s en filmpjes van de thuissituatie geanalyseerd. Als de therapeuten mogelijkheid tot behandeling zien, worden de baasjes met hun dier doorverwezen naar een gedragstherapeut in de omgeving van het baasje.

Jager

Billy is geen beroemde kat. Ze heeft geen eigen videokanalen op internet en wordt niet nageroepen op straat. Dat laatste, even tussendoor, komt trouwens ook doordat ze nooit op straat kómt; ik woon één hoog. Billy krijgt ook nooit fanmail. Maar zonder dat iemand het weet, kan Billy minstens zo goed sluipen als Ninja. Ze is een echte jager. Ze besluipt mij, maar bespringt ook spinnetjes, vliegjes en speeltjes.

Discovery

Het hertje staat rustig gras te eten. Rechts in beeld komt er door het hoge gele gras een nog onzichtbaar dier aangeslopen. Het hertje hoort vooral het gekraak en geknauw in zijn eigen bek. Even ritselt er iets achter het hertje. Het kijkt op. De sluipende zakt dieper door zijn poten. Het gras beweegt niet. Ik zal me wel vergist hebben, denkt het etende hertje. Nog een lekker groen takje daar achter. Het hertje loopt richting het groene takje en met uiterste souplesse zet het sluipende monster weer een paar stappen. Kinderen denken altijd dat ze goed zijn in één, twee, drie, roodlichtje. Nou, kijk hier maar eens naar. Een gemiddelde avond op Discovery Channel.

Hapklare brokken

We vragen ons af waar dit fantastische sluipgedrag vandaan komt. En hoe het komt dat onze huiskatten de wilde dieren van televisie nog steeds feilloos na kunnen doen. En dat, terwijl er altijd een bakje hapklare brokken klaarstaat. Waarom is die eigenschap nog niet verdwenen gedurende de evolutie?

Sociaal gedrag

De moederkat leert haar jongen al vroeg wat het effect is van sluipen, bespringen en de prooi in de klauwen pakken. Het bewegen van de prooi prikkelt het brein van de jonge kat. De basis van het gedrag bevindt zich dan wel in het instinct van de dieren, maar de moederkat creëert een veilige en sociale omgeving om de jonge katjes op een speelse manier te laten oefenen en hun gedrag te laten verfijnen. De moederkat doet zelf ook mee. Wetenschappers zijn er nog niet over uit of ‘imprinting’, het zien en imiteren van gedrag, wel echt voorkomt in de dierenwereld.

Prikkels

Wilde katachtigen doen precies hetzelfde, maar bij wilde dieren is het niet alleen de uitwendige prikkel (het ruiken, zien en horen van de prooi) die zorgt voor het sluipgedrag. Er is ook een sterke inwendige prikkel aanwezig. Honger. Beide prikkels zorgen voor het goed ontwikkelde sluipgedrag in het wild. Bij de huiskat met de volle maag zorgt alleen de uitwendige prikkel voor het jachtgedrag. Het vinden van voedsel is niet de eerste prioriteit. Vandaar het gejaag op blauwe olifantjes en roze nijpaardjes.

Geen honger, geen actie?

Een uur later. Nog steeds hetzelfde verhaal.
Dus ja. Ik moet iets doen. Ik probeer haar een beetje te kalmeren. Rustig maar poesje, rustig. Maar mijn gestreel en gestrijk werkt niet bij deze hardnekkige vorm van hyperactiviteit. Het licht maar weer even aan. Ik pak een speeltje (het blauwe olifantje) en dat lijkt te werken. De kat even flink uitputten. Gna gna. Zometeen heeft ze geen energie meer over en valt ze in een diepe, diepe slaap. En inderdaad, een half uurtje later is ze weg. Héhé, gelukkig.

Nu ik nog.
En ja hoor: Jana kan de slaap niet meer vatten. Zucht. Als ik naar het uiteinde van mijn bed kijk zie ik Billy, heerlijk ronkend in dromenland. Hoe ze daar opgevouwen ligt en rustig ademt. Het vertedert me. Mijn moppie ligt eindelijk te slapen.
Maar dan, in een flits, heel even, zie ik een soort glimlach verschijnen rond haar roze smoeltje. Nou ja zeg. Ze heeft me te pakken. Again. Ik heb het weer laten gebeuren. Mijn kat heeft me in haar macht. En ik trap er iedere keer in.

Op dit soort momenten vraag ik me af (ik ben inmiddels toch klaarwakker) of een kat een goddelijk dier is of juist duivelse krachten bezit. Misschien doet ze dit alles wel om mij te pesten. Misschien omdat ik haar mandje niet schoon heb gemaakt. Of omdat ik haar geen vers water gaf gisterenavond. Of misschien wel omdat ik zo laat thuiskwam en niet met haar heb kunnen spelen. De kat wreekt zich op mij.

Uit ethologisch onderzoek (onderzoek naar diergedrag) is gebleken dat onder andere vogels, apen en katachtigen diersoorten zijn die elkaar pesten. Zij doen dit om hun eigen overlevingskansen te vergroten of om de positie in de groep te bepalen. Het dominante lid van de groep wint en het onderdanige lid verliest. Net als bij mensen eigenlijk.

Maar er is een belangrijk verschil. Dieren volgen hun instinct en pesten niet opzettelijk. Daarom kunnen we hun eigenlijk niets kwalijk nemen. Billy, die wilde gewoon even haar positie in ‘onze groep’ bepalen. Het is me alweer duidelijk geworden. Nou Bil, bij deze. Ik leg me neer bij mijn ondergeschikte positie. Jij bent de baas in huis. Ik bedoel: U bent de baas in huis.